Lễ hội là một loại hình di sản văn hóa phi vật thể mang chiều sâu lịch sử, gắn với tín ngưỡng và bản sắc cộng đồng. Đối với các quốc gia có truyền thống nông nghiệp như Việt Nam, nơi đời sống gắn liền với sự vận hành của quy luật tự nhiên, lễ hội là nơi phản ánh tư duy, quan niệm, ước vọng của con người với thiên nhiên, vũ trụ, nhân sinh và trở thành nhịp cầu kết nối con người với trời đất, thần linh, cội nguồn. Như Phan Kế Bính trong “Việt Nam phong tục” từng viết: “Trước là trọng việc sự thần, sau là cầu vui cho dân”, lễ hội vừa là sự tri ân với tiền nhân, vừa là không gian giải trí - tinh thần của cộng đồng. Trước thềm mùa lễ hội xuân 2026, Nghệ An - vùng đất của chiều sâu truyền thống và đa dạng văn hóa - cần sự chuẩn bị chu đáo để có một mùa lễ hội ấm áp, văn minh, trọn vẹn.

Tục chạy ói trong lễ hội đền Cờn

Những nét chấm phá trong bức tranh lễ hội mùa xuân Nghệ An

Nghệ An tự hào là vùng đất của các giá trị văn hóa truyền thống, với một hệ thống di sản văn hóa phong phú, đa dạng, trong đó có 463 di sản văn hóa phi vật thể, 2602 di tích - danh thắng đã được kiểm kê. Sự phong phú, nhiều sắc màu của bức tranh văn hóa Nghệ An không chỉ ở một hệ thống di tích, danh thắng trải dài từ đồng bằng lên miền núi, mà còn được phản ánh qua sự đa dạng văn hóa của cộng đồng các dân tộc trong tỉnh, trong đó không thể không kể đến các lễ hội truyền thống trải rộng khắp các địa phương với nhiều hình thức: lễ hội dòng họ, hội làng, lễ hội vùng, lễ hội dân tộc, tôn giáo,… Đặc biệt, các di tích gắn với tín ngưỡng dân gian hầu hết đều có lễ hội hàng năm, vì thế tên gọi của các lễ hội ở Nghệ An đa số đều gắn với tên gọi của di tích. Mỗi dịp xuân về, hàng chục lễ hội lớn nhỏ được tổ chức, như là sự khởi đầu, mang theo ước vọng về một năm mới an lành, mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu. Theo kết quả kiểm kê đến năm 2022, toàn tỉnh Nghệ An có 78 lễ hội truyền thống - Có 08 lễ hội truyền thống đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, gồm: lễ hội đền Cờn, lễ hội đền Chín Gian, lễ hội đền Thanh Liệt, lễ hội đền Quả Sơn, lễ hội đền Bạch Mã, lễ hội đền Hoàng Mười, Thập niên sự lệ - lễ hội đền thờ Nguyễn Cảnh Hoan, lễ hội đền Yên Lương.

Lễ rước trong lễ hội đền Bạch Mã

Với các hoạt động đặc sắc mang tính tập thể cao, các địa phương, các tộc người với những phong tục, tập quán, điều kiện, hoàn cảnh riêng, cách thức tổ chức đặc trưng, mỗi lễ hội ở Nghệ An đều có nét tiêu biểu riêng và chứa đựng trong đó nhiều giá trị văn hóa mang đậm bản sắc dân tộc. Điều này góp phần tạo nên sự phong phú về nội dung, đa dạng về hình thức cho các lễ hội truyền thống ở Nghệ An.

Các địa phương vùng đồng bằng, ven biển Nghệ An có rất nhiều lễ hội gắn với các di tích hàng năm thu hút đông đảo nhân dân, du khách tham gia. Nhiều lễ hội có nghi lễ, các trò chơi dân gian đậm bản sắc như lễ hội đền Cờn (Quỳnh Mai) với tục chạy Ói của cư dân ven biển; lễ hội đền Bạch Mã (Kim Bảng) với hội vật cù; lễ hội đền Thanh Liệt (Hung Nguyên Nam) với lễ rước thủy, tế thần trên sông Lam; lễ hội đền Đức Hoàng với hội thi đánh trống tế; lễ hội đền Quả Sơn, lễ hội đền Hoàng Mười, lễ hội đền Vua Mai với lễ rước đặc sắc... Mỗi lễ hội đều gắn với tín ngưỡng dân gian của cộng đồng người Việt và những sự tích của các vị phúc thần bảo quốc hộ dân.

Lên với miền Tây Nghệ An, lễ hội mùa xuân của đồng bào các dân tộc thiểu số càng thêm nhiều màu sắc. Lễ hội đền Vạn Cửa Rào, lễ hội Hang Bua, lễ hội Bươn Xao, lễ hội đền Pu Nhạ Thầu, lễ hội đền Chín Gian,… Ngoài hoạt động lễ còn có phần hội với các hoạt động giao lưu nghệ thuật quần chúng giữa các dân tộc thiểu số, thi trang phục dân tộc, cồng chiêng, kéo co, ném còn, bắn nỏ, đẩy gậy, thi viết chữ Thái,… đã bảo tồn được các giá trị văn hóa đặc sắc, đáp ứng đời sống tinh thần của Nhân dân.

Còn đó những điều chưa đẹp trong lễ hội

Lễ hội là dịp để Nhân dân thể hiện sự tri ân, vinh danh công lao của các vị thần linh, anh hùng dân tộc. Đến dự lễ hội, người dân, du khách vừa được tham gia vào các nghi lễ, thỏa mãn nhu cầu tâm linh, vừa được thưởng ngoạn cảnh đẹp, được hòa mình vào các trò chơi dân gian, thưởng thức ẩm thực, trải nghiệm hoạt động văn hóa cộng đồng. Mỗi mùa lễ hội đến, nét đẹp của giá trị văn hóa truyền thống lại có dịp khoe sắc, nhưng đâu đó vẫn còn những điều chưa hay, chưa đẹp.

Lễ hội đền Choọng

Ở một số địa phương, cách thức tổ chức lễ hội đến nay vẫn chưa có nhiều thay đổi, còn nặng tính hành chính. Nhiều lễ hội truyền thống mới được phục hồi những năm gần đây nên còn chưa có chiều sâu về kịch bản, chưa khai thác bản sắc văn hóa của từng địa phương để tạo sự khác biệt và tạo điểm nhấn cho lễ hội. Mặt khác, một số địa phương chưa chú ý phát huy vai trò, năng lực, sự chủ động tham gia của người dân, của cộng đồng - chủ thể của lễ hội - nên chưa thu hút được đông đảo nhân dân tham gia và chưa trở thành điểm đến hấp dẫn.

Một số địa phương chưa làm tốt công tác quản lý và tổ chức lễ hội trên địa bàn. Các phương án bảo đảm an ninh trật tự, an toàn trong lễ hội; công tác tuyên truyền quảng bá cho di tích và lễ hội có nơi chưa được chú trọng và chưa thực sự phát huy hiệu quả… Trong quá trình diễn ra lễ hội, một số nơi vẫn còn nhiều biểu hiện chưa văn minh như tình trạng chen lấn, xô đẩy, ùn tắc tại một số điểm lễ hội lớn, nhất là ở các nghi thức rước, dâng hương.. Hiện tượng đốt vàng mã nhiều, đặt lễ tùy tiện, phát sinh rác thải sau lễ hội, đặc biệt là rác thải nhựa và rác thải từ hoạt động cúng tế làm ảnh hưởng đến môi trường. Hiện tượng trộm cắp, cờ bạc trá hình tại một số lễ hội lớn vẫn còn tồn tại. Hoạt động thương mại tự phát quanh khu vực lễ hội gây mất mỹ quan và an toàn giao thông hoặc giá cả các dịch vụ như gửi xe, ăn uống, dịch vụ vệ sinh… tại khu vực lễ hội tăng cao, gây ấn tượng xấu cho du khách.

Cần làm gì trước thềm mùa lễ hội 2026?

Để mùa lễ hội 2026 diễn ra an toàn, văn minh và giàu bản sắc, cần sự vào cuộc đồng bộ của cơ quan quản lý, chính quyền địa phương và cộng đồng, tập trung khắc phục những tồn tại của mùa lễ hội trước, dần chuẩn hóa công tác tổ chức lễ hội.

Trước hết, cần tăng cường công tác truyền thông, tuyên truyền, định hướng nhận thức cho người dân, du khách về văn minh lễ hội như: không mê tín, không chen lấn, không đốt vàng mã quá mức; phổ biến cho nhân dân, du khách các quy định về "văn hóa đi lễ" (trang phục, hành vi, ý thức bảo vệ di tích), chấp hành nội quy, giữ gìn vệ sinh chung. Ưu tiên phát huy các nền tảng mạng xã hội, trang thông tin du lịch tỉnh để tuyên truyền, hướng dẫn du khách trước khi tham gia lễ hội; sử dụng mã QR, bản đồ số để cung cấp thông tin đa chiều về lịch sử, ý nghĩa của lễ hội cho du khách.

Thứ hai, chính quyền địa phương và các cơ quan chức năng cần rà soát lại các lễ hội có lượng khách lớn, xây dựng phương án tổ chức, phân công trách nhiệm cho các bộ phận liên quan; lập kế hoạch chi tiết về phân luồng giao thông, bố trí bãi gửi xe, tuyến đi bộ. Đầu tư cơ sở hạ tầng và dịch vụ, cải tạo, nâng cấp hệ thống giao thông dẫn đến các điểm lễ hội, bãi đỗ xe, nhà vệ sinh công cộng. Quản lý chặt chẽ các hoạt động dịch vụ, thiết lập các khu vực dịch vụ rõ ràng, hợp lý (ăn uống, gửi xe, vệ sinh…), cấm tuyệt đối các điểm kinh doanh lấn chiếm lòng lề đường. Kiểm soát giá cả, nguồn gốc hàng hóa, xử lý nghiêm các hành vi chèo kéo, ép giá, đảm bảo không để xảy ra tình trạng “chặt chém” du khách. Tăng cường công tác vệ sinh môi trường, như: bố trí thêm thùng rác, điểm vệ sinh công cộng, có lực lượng thu gom rác lưu động,… hướng tới không gian lễ hội xanh - sạch - đẹp.

Thứ ba, bảo tồn giá trị truyền thống, nâng cao chất lượng lễ hội bằng việc chuẩn hóa kịch bản lễ hội; một mặt bảo tồn, phát huy các giá trị bản sắc, đảm bảo tính hấp dẫn, riêng có của lễ hội, mặt khác nghiên cứu phục dựng các trò diễn, nghi lễ trong lễ hội đã bị mai một. Chú trọng phần hội, như: tăng cường tổ chức các trò chơi dân gian; diễn xướng dân ca Ví, Giặm; dân ca, dân nhạc, dân vũ các dân tộc; trình diễn nghề thủ công;... để tạo sân chơi lành mạnh, thu hút và giữ chân du khách. Đồng thời, “thanh lọc” các trò chơi, nghi lễ biến tướng, loại bỏ các hoạt động mang tính cờ bạc, bạo lực hoặc không phù hợp với thuần phong mỹ tục.

Thứ tư, phát huy vai trò của cộng đồng trong hoạt động lễ hội. Lễ hội phải có trách nhiệm của chính quyền, nhưng trước hết, cộng đồng phải là chủ thể, là những người trực tiếp tham gia thực hành, sáng tạo và thụ hưởng giá trị của lễ hội. Theo đó, cần khuyến khích người dân địa phương tự nguyện tham gia, nêu cao tinh thần giữ gìn nét đẹp văn hóa truyền thống, phản đối các hủ tục và hành vi thiếu văn minh trong lễ hội. Mặt khác, chính quyền cũng cần huy động và đào tạo, tập huấn cho đội ngũ tình nguyện viên, hướng dẫn viên tại chỗ về kỹ năng giao tiếp, ứng xử và kiến thức về di sản.

Thứ năm, về lâu dài, cần xây dựng chiến lược dài hạn cho việc phát huy giá trị lễ hội truyền thống nói riêng và di sản văn hóa nói chung, gắn với xây dựng các sản phẩm du lịch văn hóa mang đặc trưng của địa phương, tạo sức hút bền vững tới người dân, du khách; kết hợp quan tâm đầu tư cơ sở hạ tầng, dịch vụ, nhân lực cho phát triển du lịch gắn với di sản. Việc khám phá sự đa dạng của các truyền thống văn hóa, lễ hội, trình diễn nghệ thuật, kỹ năng nghề thủ công truyền thống và các lĩnh vực khác của di sản văn hóa phi vật thể là yếu tố thu hút mạnh mẽ khách du lịch trong và ngoài nước.

Lễ hội truyền thống là tài sản tinh thần vô giá của người dân xứ Nghệ. Khi có sự chuẩn bị kỹ lưỡng, sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan quản lý Nhà nước, chính quyền địa phương và cộng đồng, cùng với ý thức của mỗi cá nhân, lễ hội sẽ là nơi để bảo lưu và lan tỏa những giá trị cốt lõi, tích cực. Chuẩn bị chu đáo cho mùa lễ hội 2026 không chỉ nhằm gìn giữ, phát huy giá trị văn hóa truyền thống, mà còn là cơ hội để Nghệ An lan tỏa hình ảnh một vùng đất tươi đẹp và giàu bản sắc, góp phần phát triển du lịch bền vững./.

 (Bài đã đăng VHTTDL Nghệ An, Ấn phẩm đặc biệt chào 2026)