Dân gian thường nói "Cúng quanh năm không bằng cúng rằm tháng Giêng". Theo quan niệm của người Việt Nam nói chung, người Nghệ An nói riêng, từ xưa đến nay, việc cúng rằm tháng Giêng là một trong những nghi thức quan trọng nhất trong năm bởi đây là ngày rằm đầu tiên trong năm mới. Khác với việc chỉ dâng cỗ xôi gà trong ngày rằm tháng Bảy, hoặc dâng hoa quả bánh kẹo trong các ngày rằm khác, nghi thức và mâm cỗ trong lễ cúng rằm tháng Giêng có nhiều nét đặc biệt đáng chú ý hơn. 

Nguồn gốc Tết Nguyên Tiêu - rằm tháng Giêng

          Rằm tháng Giêng hay còn gọi là “Tết Nguyên Tiêu” là ngày lễ lớn trong phong tục của người Việt Nam và Trung Quốc và gắn với những truyền thuyết cụ thể.

          Tương truyền, Hán Vũ Đế có một sủng thần tên là Đông Phương Sóc. Mùa đông năm nọ, Đông Phương Sóc đến ngự hoa viên, chợt phát hiện có một cung nữ nước mắt đầm đìa đang định nhảy xuống giếng tự vẫn. Đông Phương Sóc vội chạy đến ngăn lại, hỏi rõ sự tình. Thì ra, cô cung nữ tên là Nguyên Tiêu, từ khi vào cung đến nay chưa được gặp mặt người thân, mỗi năm khi Xuân đến lại càng nhớ nhà, cảm thấy mình không báo hiếu được cho song thân nên tìm đến cái chết. Đông Phương Sóc cảm động, liền hứa rằng nhất định sẽ tìm cách để cô đoàn tụ với gia đình.

          Một ngày nọ, Đông Phương Sóc xuất cung, bày một gian hàng xem bói trong kinh thành Trường An. Nhiều người tranh nhau nhờ xem quẻ. Quẻ của mỗi người đều là "ngày rằm tháng Giêng lửa bén đến thân". Trong phút chốc, cả kinh thành Trường An hoảng sợ, mọi người tranh nhau cầu xin, tìm cách giải trừ tai ương. Đông Phương Sóc bèn bảo rằng: "Ngày rằm tháng Giêng, Hỏa thần sẽ phái một thần nữ áo đỏ xuống phàm trần phụng theo ý chỉ thiêu đốt kinh thành Trường An. Ta sao lục lại lời kệ đưa cho mọi người, có thể vào ngày hôm đó nghĩ ra được biện pháp". Nói xong liền vất xuống đất một tờ thiếp đỏ rồi sải bước ra đi. Mọi người vội nhặt lên đem đến hoàng cung bẩm báo Hoàng thượng. Hán Vũ Đế cầm xem, chỉ thấy bên trên viết rằng: “Trường An gặp nạn, lửa thiêu Đế khuyết, ngày 15 lửa trời, đỏ rực suốt đêm". Vũ Đế kinh hãi liền cho mời Đông Phương Sóc đến, ông giả vờ suy nghĩ rồi nói: "Thần nghe nói Hỏa thần rất thích ăn bánh trôi, nàng Nguyên Tiêu trong cung chẳng phải là người thường nấu cho bệ hạ ăn đó sao nên đêm rằm tháng Giêng bệ hạ bảo nàng làm bánh trôi, rồi bệ hạ thắp hương dâng cúng, lại truyền lệnh cho nhà nhà trong kinh thành đều làm bánh trôi đồng loạt dâng cúng Hỏa thần. Vào đêm đó nhà nhà treo đèn, khắp thành đốt pháo, nổi lửa, giống như cả thành có lửa, làm như vậy có thể qua mặt được Thượng Đế. Ngoài ra, thông báo cho dân chúng ngoài thành vào đêm rằm tháng Giêng vào thành xem hoa đăng, để tiêu tai giải nạn".

Bánh trôi - thành phần không thể thiếu trong tết Nguyên Tiêu

          Hán Vũ Đế nghe qua liền mừng rỡ, thực thi y lời Đông Phương Sóc. Đến ngày rằm tháng Giêng, trong thành Trường An treo đèn kết hoa, người người vui chơi vô cùng náo nhiệt. Cha mẹ nàng Nguyên Tiêu cũng dẫn em gái của nàng vào thành. Khi họ nhìn thấy trên đèn treo trong cung viết hai chữ "Nguyên Tiêu" liền hét lớn: "Nguyên Tiêu! Nguyên Tiêu!". Nàng Nguyên Tiêu nghe được và cuối cùng đoàn tụ với gia đình. Kinh thành Trường An quả nhiên vô sự. Hán Vũ Đế rất vui mừng liền hạ lệnh từ đó về sau, mỗi năm đến rằm tháng Giêng đều làm bánh trôi dâng cúng Hỏa thần, cả thành treo đèn đốt lửa. Từ đó, ngày rằm tháng Giêng còn gọi là Tết Nguyên Tiêu.

Thẻ đèn hoa đăng đêm rằm tháng Giêng

Ngoài sự tích này, dân gian còn lưu truyền một sự tích Tết Nguyên Tiêu khác như sau. Ngày xưa, có một con thiên nga từ trên thiên đình bay xuống hạ giới đã bị một người thợ săn bắn chết. Để trả thù cho con thiên nga, Ngọc Hoàng đã sai một đội quân thiên đình đúng ngày 15 tháng Giêng xuống hỏa thiêu toàn bộ con người và động vật dưới hạ giới. Rất may cho loài người là có một số vị thần trên thiên đình không đồng ý với quyết định này của Ngọc Hoàng nên đã liều mình xuống hạ giới để hiến kế cho chúng sinh. Thế là vào ngày đó, nhà nhà treo đèn lồng và bắn pháo hoa để trên thiên đình tưởng rằng hạ giới đã bị phóng hỏa. Nhờ đó mà loài người mới thoát khỏi cảnh diệt vong.

          Lễ cúng rằm tháng Giêng cần chuẩn bị và thực hiện như thế nào?

          Dù mang màu sắc thần thoại, huyền bí về nguồn gốc nhưng trên thực tế Tết Nguyên Tiêu - rằm Tháng Giêng đã được người Trung Quốc và Việt Nam tổ chức từ hàng ngàn năm nay, trở thành một nghi thức quan trọng vào đầu năm mới. Theo quan niệm từ xưa, đây là thời điểm thích hợp để cầu nguyện an lành cho cả năm. Người theo đạo Phật thường cúng chay trong ngày này, cũng tùy theo tín ngưỡng mà có gia đình cúng Phật, có nhà cúng Thổ công, cũng có hộ cúng Thần tài. Nhưng không thể thiếu mâm cúng gia tiên, tạ ơn ông bà, cha mẹ đã phù hộ cho con cháu phước lành và giải trừ tai ương cho một năm mới. Vậy cần chuẩn bị và thực hiện như thế nào trong ngày Tết đặc biệt này?

          Trước hết là việc dọn dẹp bàn thờ. Hãy tắm rửa rồi mới bắt tay vào việc. Đầu tiên bày đĩa hoa quả, thắp hương xin gia tiên và thần linh tạm lánh để con cháu bao sái bàn thờ. Thường là thắp 3 nén nhang và 3 nén hương với ý nghĩa: tâm nhang (lòng thành gia chủ), giới nhang (vâng theo lời răn dạy của Đức Phật) và định nhang (tuyệt đối không thay lòng đổi dạ). 3 nén hương: Theo đạo Phật còn được gọi là Tam Bảo hương, chính là Phật, Pháp, Tăng, trong đó Pháp chính là kinh Phật, còn Tăng là người xuất gia. Con số 3 còn có nhiều quan niệm khác nhau: đó có thể là Tam bảo (Phật - Pháp - Tăng), Tam giới (Dục giới, Sắc giới và Vô sắc giới), Tam thời (Quá khứ - Hiện tại - Vị lai), Tam vô lậu học (Giới - Định - Tuệ). 3 nén hương có thể linh ứng báo tin, bảo vệ người trong nhà và giảm bớt tai ương. Chú ý khi thắp hương cần phải ăn mặc chỉnh tề, không mặc quần đùi, áo cộc hay ăn mặc luộm thuộm... Đặc biệt khi khấn vái cần thành tâm, thể hiện sự tôn trọng với các vị Phật và tổ tiên. Chờ hương tàn hãy bắt đầu công việc. Hãy trải vải đỏ (hoặc giấy đỏ) lên mâm (hoặc bàn) để đưa bài vị, đồ thờ đặt vào đó. Cẩn thận đặt đồ thờ Phật, thần linh, gia tiên riêng rẽ kẻo lẫn lộn. Sau đó dùng nước vang ấm (nước đun từ 5 thứ thảo dược thơm), rượu gừng để lau. Bao sái thuận là lau bài vị Phật, rồi thần linh trước, sau đó thay nước mới để lau bài vị tổ tiên (không nên làm ngược lại vì bị coi là bất kính). Sau khi lau sạch bát hương, đồ thờ cúng, bài vị sạch sẽ bằng nước thơm, để khô thì đặt lại như cũ. Khi làm việc này lưu ý không xê dịch bát hương.      

          Sau khi dọn dẹp bàn thờ, việc sắm sửa lễ cúng rằm tháng Giêng bao giờ cũng được chuẩn bị chu đáo với hai lễ: Lễ chay cúng Phật và lễ mặn cúng gia tiên.

          Mâm cỗ chay cúng Phật thể hiện sự thanh tịnh và lòng thành kính. Các món ăn thường có màu sắc đa dạng, tượng trưng cho ngũ hành, nhằm mang lại sự cân bằng và thanh thản trong tâm hồn. Một mâm cỗ chay thường bao gồm: Xôi gấc có màu đỏ của gấc tượng trưng cho may mắn và hạnh phúc; Bánh trôi nước: mong muốn mọi việc quanh năm được hanh thông, trôi chảy; Các món đậu: đậu hũ chiên, đậu hũ hấp, cung cấp dinh dưỡng và thể hiện sự giản dị; Canh rau củ: bao gồm canh nấm, canh bí đỏ, mang lại sự thanh đạm và tươi mát; Rau xào: gồm cải xào, nấm xào, bổ sung thêm hương vị cho mâm cỗ; Trái cây ngũ quả: bao gồm các loại quả có màu sắc khác nhau, tượng trưng cho ngũ hành và sự đủ đầy; Hoa tươi, hương, nến và nước sạch không thể thiếu để thể hiện lòng thành kính. Các món trong mâm chay có thể khác biệt nhưng phải đảm bảo được sự hài hòa. Theo đó, món ăn màu đỏ tượng trưng cho hành Hỏa, món màu xanh tượng trưng cho hành Mộc, món màu trắng tượng trưng cho hành Thủy, màu đen thể hiện cho hành Thổ và màu vàng tượng trưng cho hành Kim.

Cỗ chay cúng rằm tháng Giêng

          Cùng với cỗ chay là mâm cỗ mặn hiện sự đầy đủ và lòng hiếu thảo đối với tổ tiên. Số lượng các món ăn sẽ tùy vào hoàn cảnh, điều kiện kinh tế cũng như đặc trưng của vùng miền. Thông thường, mâm cỗ mặn được chuẩn bị với 4 bát và 6 đĩa. Trong đó, 4 bát gồm: canh măng với măng khô và xương hầm; Canh bóng được nấu từ bóng cá và các loại rau củ; Bát miến: nấu với gà hoặc lợn, thêm mộc nhĩ và nấm hương. Món mọc: chả mọc nấu với nước dùng xương, thêm hành lá và tiêu. 6 đĩa gồm: Thịt gà hoặc lợn luộc, giò lụa hoặc chả quế, nem rán, rau củ xào thập cẩm hoặc thịt bò xào cần tỏi, dưa hành/dưa muối, xôi gấc hoặc bánh chưng... Số lượng các món ăn sẽ tùy vào hoàn cảnh, điều kiện kinh tế cũng như đặc trưng của vùng miền. Ngoài ra, còn cần chuẩn bị thêm hương, hoa, đèn nến, vàng mã, trầu cau và rượu để hoàn thiện lễ cúng.

Cỗ mặn cúng Rằm tháng Giêng

          Thời gian hành lễ và những lưu ý khi cúng Rằm tháng Giêng.

          Thông thường, lễ cúng Rằm tháng Giêng thường được tiến hành vào ngày chính Rằm 15 tháng Giêng. Nhiều gia đình bận rộn hoặc do lý do khác mà có thể chọn cúng trước. Thời gian đẹp nhất khi cúng là vào khung giờ gần trưa. Dù chọn cúng đúng ngày Rằm hay cúng trước, gia chủ cũng nên chuẩn bị mâm lễ xong xuôi, đầy đủ để lễ cúng được tươm tất.

Lễ cúng rằm tháng Giêng của một gia đình

Mọi người, mọi nhà không nên dùng hoa giả, trái cây giả, vì thờ cúng phải tịnh tâm, nhà có sao dâng lên vậy, nên dùng hoa tươi, trái cây tươi để dâng cúng thần Phật, tổ tiên. Không nên dùng đồ chay giả mặn mà làm đồ thuần chay. Không đốt nhiều vàng mã, đạo Phật không cổ xúy việc đốt vàng mã, vừa phí phạm lại ô nhiễm môi trường. Ngoài ra trong ngày lễ này cũng không cúng thủ lợn. Theo quan niệm dân gian từ xưa tới nay cho rằng cúng thủ lợn không tốt, ngày đầu năm đã sát sinh, có thể ảnh hưởng đến vận phúc của cả gia đình trong năm. Cũng không dùng tiền giả, tiền bất chính, Người Việt thường có thói quen đặt tiền thật lên bàn thờ khi cúng tế, ngụ ý muốn cầu xin tài lộc, may mắn. Tuy nhiên cần lưu ý, tiền này nên là tiền thật, do chính mình làm ra. Tuyệt đối không dâng lên tiền giả hay tiền có nguồn gốc bất chính, có được từ những hành vi phạm pháp hay trái với đạo đức.

          Ngoài những điều cần lưu ý còn có những điều nên kiêng trong ngày rằm tháng Giêng. Đó là: kiêng để hết gạo, hết lửa trong nhà. kiêng đến nơi nhiều âm khí. Kiêng cãi vã, xung đột. Kiêng cho vay mượn hoặc vay mượn tiền bạc. Kiêng mặc quần áo đen trắng. Kiêng quan hệ nam nữ...

          Rằm tháng Giêng là dịp thích hợp để đi chùa, phóng sinh đúng cách, làm việc thiện và tích phúc.

          Là đất nước từng có hàng ngàn năm phong kiến ảnh hưởng nền văn hóa Á Đông nên việc thờ cúng luôn được người Việt Nam nói chung và người Nghệ An nói riêng xem trọng. Dù xã hội đã có nhiều thay đổi, trong cuộc sống mới hôm nay vì nhiều lý do các lễ tục xưa đã dần thay đổi, tinh giản nhưng việc cúng rằm tháng Giêng vẫn là một việc nên làm. Tổng hợp và biên soạn những nội dung, vấn đề liên quan đến lễ cúng rằm tháng Giêng chúng tôi mong muốn mọi nhà mọi người hãy trân trọng giữ gìn những di sản văn hóa tốt đẹp của cha ông, hướng đến một năm mới an lành, nhiều tài lộc và khỏe mạnh, thành đạt hơn nữa.

                                                                                                TĐH.