Có những hành trình không đo bằng cây số, mà đo bằng ký ức. Có những niềm vui không đến từ vật chất, mà đến từ khoảnh khắc con người tìm lại được một phần đời đã tưởng chừng bị lãng quên. Trong dòng chảy vội vã của xã hội hiện đại, nơi mọi thứ dường như có thể được tìm thấy chỉ bằng vài cú nhấp chuột, vẫn có những giá trị lặng thầm tồn tại - bền bỉ, sâu sắc và đầy nhân văn - như những trang sách cũ, như những con người làm nghề thư viện.

Một ngày bình thường tại Thư viện Nghệ An bỗng trở nên đặc biệt khi đón một vị khách từ xa là ông Phạm Tuấn Xa, 87 tuổi ở Trương Mỹ, phường Lê Thanh Nghị, thành phố Hải Dương (cũ). Ông không phải là một nhà nghiên cứu lớn, cũng không phải một đoàn tham quan, mà là một người bạn đọc bình dị đến từ Hải Dương - mang theo một mong muốn giản đơn mà tha thiết: Tìm lại những bài báo do chính tay mình viết cách đây hơn bốn mươi năm. Câu chuyện tưởng như nhỏ bé ấy lại mở ra một hành trình lớn - hành trình của niềm tin, của ký ức, và của những con người thầm lặng giữ gìn quá khứ.

 Hành trình của niềm hy vọng - từ Hải Dương đến Nghệ An

Ông giáo Phạm Tuấn Xa đã bước vào Thư viện với dáng vẻ có phần mệt mỏi sau chặng đường dài. Nhưng trong ánh mắt, người ta vẫn thấy rõ một điều - niềm hy vọng. Ông chia sẻ, mình đã đi qua bảy thư viện ở nhiều nơi, đã tìm kiếm không biết bao nhiêu lần trong những kho tư liệu cũ, nhưng vẫn chưa thể tìm thấy những bài báo từng được đăng từ năm 1974 đến 1988 - quãng thời gian mà ông đã dành trọn tâm huyết cho nghề viết.

Hơn bốn mươi năm trôi qua, thời gian đã phủ lên mọi thứ một lớp bụi dày. Những tờ báo cũ có thể đã mục nát, thất lạc, hoặc nằm lặng lẽ ở một góc khuất nào đó trong kho lưu trữ. Ngay cả ký ức của con người cũng có lúc trở nên mơ hồ. Nhưng có một điều vẫn còn nguyên vẹn - đó là mong muốn được tìm lại chính mình của những năm tháng tuổi trẻ. Khi đến Thư viện, ông đã nói với chúng tôi “Bác đã đến bảy thư viện rồi mà vẫn chưa tìm thấy… Hy vọng cuối cùng là ở chỗ các cháu”. Câu nói ấy không chỉ là một lời chia sẻ, mà là sự gửi gắm. Nó chứa đựng niềm tin, nhưng cũng thấp thoáng nỗi lo âu - lo rằng nếu lần này vẫn không tìm thấy, có lẽ những ký ức ấy sẽ mãi mãi nằm lại trong quá khứ.

Người ta thường nói, con người càng lớn tuổi thì càng có xu hướng quay về với ký ức. Bởi trong ký ức ấy có tuổi trẻ, có đam mê, có những ngày tháng sống hết mình mà không toan tính. Với ông, những bài báo cũ không chỉ là những dòng chữ, mà là minh chứng cho một thời đã sống, đã cống hiến. Hành trình từ Hải Dương vào Nghệ An vì thế không chỉ là một chuyến đi, mà là một hành trình tìm lại giá trị của bản thân, tìm lại dấu ấn cá nhân trong dòng chảy rộng lớn của thời gian. Và trong hành trình ấy, niềm tin chính là điều duy nhất giúp bác tiếp tục bước đi.

Những con người thầm lặng trong “mê cung” ký ức

Đáp lại niềm tin ấy là những con người làm nghề thư viện - những con người lặng thầm giữ gìn tri thức. Phía sau những phòng đọc sáng sủa, gọn gàng là những kho lưu trữ ít ai có dịp bước vào. Những chồng báo cao quá đầu người, những tập tài liệu đã ngả màu vàng úa, những kệ sắt xếp san sát nhau tạo thành những lối đi hẹp như một mê cung. Mỗi bước chân đều phải cẩn trọng, mỗi thao tác đều phải nhẹ nhàng, bởi chỉ một sơ suất nhỏ cũng có thể làm rách, làm hỏng những tài liệu đã tồn tại hàng chục năm.

Các cán bộ Thư viện cần mẫn tìm các bài báo đã đăng cho ông Phạm Tuấn Xa

Trong không gian ấy, những người làm thư viện bắt đầu hành trình của mình. Mỗi trang lật là một lần hồi hộp, mỗi dòng chữ đọc là một lần hy vọng. Không có công cụ hiện đại nào có thể thay thế hoàn toàn công việc ấy. Bởi với những tài liệu cũ, đặc biệt là báo chí từ hàng chục năm trước, việc số hóa chưa đầy đủ, thông tin lưu trữ còn rời rạc. Tất cả phụ thuộc vào sự kiên trì và kinh nghiệm của người thủ thư.

Có những lúc tưởng như bế tắc, những mốc thời gian không rõ ràng, những tên bài viết không đầy đủ, những ký hiệu lưu trữ đã cũ… tất cả khiến việc tìm kiếm trở nên khó khăn hơn gấp bội. Nhưng họ vẫn tiếp tục, không phải vì đó là nhiệm vụ, mà bởi họ hiểu: phía sau yêu cầu ấy là một con người đang chờ đợi, là một ký ức đang cần được đánh thức. Và chính trong những khoảnh khắc lặng lẽ ấy, người ta mới thấm thía hết ý nghĩa của những vần thơ: “Thư viện lặng im mà em tất bật/Những nhọc nhằn không thể gọi thành tên…”

Sự “tất bật” ấy không ồn ào, không được vinh danh, nhưng lại là nền tảng để tri thức được lưu giữ, để ký ức không bị lãng quên.

Khoảnh khắc vỡ òa - khi ký ức trở về từ những trang giấy cũ

Sau những giờ dài miệt mài trong kho lưu trữ, khi những chồng báo đã được lật giở gần như cạn kiệt, khi sự mỏi mệt bắt đầu hiện rõ trên từng ánh mắt, thì điều kỳ diệu đã xảy ra. Một tờ báo cũ - tưởng như không khác gì hàng trăm tờ báo khác - được mở ra. Và rồi, giữa những dòng chữ đã nhuốm màu thời gian, cái tên quen thuộc hiện lên. Khoảnh khắc ấy, thời gian như ngưng lại không ai nói thành lời, nhưng tất cả đều hiểu: họ đã tìm thấy. Tờ báo được nâng lên một cách cẩn trọng, như nâng một kỷ vật quý giá. Những người làm thư viện cùng người bạn đọc cúi lại gần, chăm chú nhìn từng dòng chữ. Không gian như lặng đi, chỉ còn tiếng lật giấy khẽ khàng và nhịp thở dồn nén. Rồi nụ cười xuất hiện. Nụ cười của ông - rạng rỡ, nhẹ nhõm, xen lẫn niềm xúc động sâu xa. Đó không phải là niềm vui của việc tìm thấy một tài liệu, mà là niềm vui của việc tìm lại chính mình. Ánh mắt ấy ánh lên một điều gì rất đặc biệt - như vừa gặp lại một người bạn cũ sau nửa đời xa cách, như vừa chạm tay vào những năm tháng tuổi trẻ tưởng đã trôi xa không thể với tới. Có lẽ, trong khoảnh khắc ấy, ông không chỉ nhìn thấy những dòng chữ, mà còn nhìn thấy hình ảnh của chính mình năm xưa - một người cầm bút đầy nhiệt huyết, say mê viết lách, gửi gắm tâm tư vào từng bài báo.

Niềm vui của ông Phạm Tuấn Xa khi tìm thấy các bài báo của mình

Bài báo do ông Phạm Tuấn xa dịch, đăng trên báo Người Công giáo Việt Nam

Hơn bốn mươi năm - một quãng thời gian đủ dài để con người thay đổi rất nhiều. Nhưng những gì được viết ra bằng cả trái tim thì vẫn còn đó, lặng lẽ chờ ngày được tìm lại. Không chỉ người bạn đọc, những cán bộ thư viện cũng không giấu được niềm vui. Những giọt mồ hôi, những giờ tìm kiếm tưởng chừng vô vọng, tất cả bỗng trở nên nhẹ tênh. Họ không chỉ hoàn thành một nhiệm vụ mà họ vừa góp phần làm sống lại một ký ức. Và chính trong khoảnh khắc ấy, những câu thơ như vang lên một cách rất tự nhiên: “Mỗi trang sách chở mang bao số phận cuộc đời/Mỗi trang sách thấm mồ hôi người cầm bút và em…”

Trang báo ấy không còn là vật vô tri. Nó mang theo một phần cuộc đời, một phần ký ức, một phần tâm hồn của con người.

Thư viện - nơi gìn giữ ký ức và kết nối những giá trị bền lâu

Câu chuyện khép lại, nhưng dư âm của nó thì vẫn còn đọng lại rất lâu.

Ông giáo già rời thư viện với nụ cười mãn nguyện. Có thể, với nhiều người, đó chỉ là một chuyến đi bình thường nhưng với ông, đó là hành trình tìm lại một phần đời đã từng rất quan trọng. Còn với những người làm thư viện, đó là một ngày làm việc đáng nhớ - một ngày mà họ cảm nhận rõ ràng hơn bao giờ hết ý nghĩa của công việc mình đang làm bởi thư viện không chỉ là nơi lưu trữ sách báo. Thư viện là nơi ký ức được gìn giữ, là nơi quá khứ và hiện tại gặp nhau, là nơi những câu chuyện cá nhân hòa vào dòng chảy chung của lịch sử.

Trong thời đại công nghệ số, khi mọi thứ dường như có thể được tìm kiếm trong tích tắc, người ta dễ quên đi rằng vẫn có những giá trị không thể số hóa trọn vẹn. Những trang báo cũ, những dòng chữ viết tay, những tài liệu đã ngả màu - tất cả mang trong mình dấu ấn của thời gian mà không công nghệ nào có thể thay thế. Và chính những người làm thư viện - bằng sự tận tụy và tình yêu nghề - đã âm thầm gìn giữ những giá trị ấy. Họ không đứng ở trung tâm của ánh đèn sân khấu, họ không tạo ra những điều ồn ào nhưng họ là những “người gác ký ức”, là cầu nối giữa những gì đã qua và những gì đang hiện hữu, công việc của họ có thể lặng lẽ, nhưng ý nghĩa thì không hề nhỏ bé.

Hành trình của người bạn đọc từ Hải Dương vào Nghệ An, suy cho cùng, không chỉ là hành trình đi tìm những bài báo cũ. Đó là hành trình của niềm tin.

Niềm tin rằng, ký ức không mất đi, niềm tin rằng những gì đã từng tồn tại vẫn còn được lưu giữ ở đâu đó. Và niềm tin rằng sẽ có những con người sẵn sàng giúp ta tìm lại những điều tưởng như đã xa.

Thư viện có thể lặng im, nhưng phía sau sự lặng im ấy là biết bao chuyển động. Là những bước chân không ngừng nghỉ, là những đôi tay kiên nhẫn lật giở từng trang giấy, là những trái tim âm thầm gìn giữ giá trị của thời gian. Và có lẽ, điều đẹp nhất trong câu chuyện này không phải là việc tìm thấy một bài báo mà là việc niềm tin đã không bị phụ lòng. Để rồi từ đó, người ta hiểu rằng: Giữa cuộc sống nhiều đổi thay, vẫn có những điều bền vững - như ký ức, như tri thức, và như những con người lặng lẽ giữ gìn chúng mỗi ngày./.