Bảo vật quốc gia Bia Ma Nhai kỷ công Thành Nam thời Trần thuộc xã Con Cuông, tỉnh Nghệ An. Trải qua gần 7 thế kỷ, áng văn rực lửa hào khí Đông A của danh thần Nguyễn Trung Ngạn vâng lệnh Thượng hoàng Trần Minh Tông khắc vào vách đá vẫn vẹn nguyên giá trị. Sự kiện văn bia được công nhận là Bảo vật Quốc gia không chỉ khẳng định vị thế của di sản, mà còn mở ra định hướng phát triển du lịch văn hóa bền vững cho vùng đất miền Tây xứ Nghệ.

Bia Ma Nhai kỷ công Thành Nam ở vách Trầm Hương, núi Thành Nam, nay thuộc xã Con Cuông, tỉnh Nghệ An. Ảnh: Nguyễn Đạo

Con Cuông từ lâu đã được biết đến là vùng đất cổ, nơi quần cư lâu đời của đồng bào các dân tộc Thái, Đan Lai, Kinh, Hoa… Nằm bên dòng sông Lam hiền hòa thơ mộng, được bao bọc bởi đại ngàn Pù Mát, nơi đây không chỉ được thiên nhiên ban tặng nhiều danh lam thắng cảnh làm say đắm lòng người như dòng sông Giăng thơ mộng; thác Khe Kèm hùng vĩ cùng nhiều hang động kỳ thú mà nơi đây còn lưu giữ đậm nét bản sắc văn hóa truyền thống với những nếp nhà sàn, khung dệt thổ cẩm, tiếng khèn, tiếng pí, điệu lăm, nhuôn, suối… tạo nên một không gian văn hóa đặc trưng của miền Tây xứ Nghệ.

Bên cạnh đó, Con Cuông còn được ghi dấu bởi nhiều sự kiện quân sự trọng đại trong lịch sử giữ nước của dân tộc. Từ thế kỷ XI, triều đình nhà Lý đã cử Uy Minh Vương Lý Nhật Quang vào đây trị nhậm, chiêu dân lập ấp, xây dựng vùng Cự Đồn (Con Cuông ngày nay) thành căn cứ tiền tiêu vững chắc nơi biên viễn phía Tây.

Đến thế kỷ XIV, vương triều Trần sau ba lần đại thắng quân Nguyên - Mông đã đưa quốc gia Đại Việt bước vào giai đoạn hưng thịnh về cả “võ công” lẫn “văn trị”. Tuy nhiên, vùng biên cương phía Tây vẫn thường xuyên bị quấy nhiễu bởi các thế lực láng giềng. Mùa thu năm Ất Hợi, niên hiệu Khai Hựu thứ 7 (1335), trước sự quấy phá và ngang ngạnh của chúa Ai Lao tên là Bổng, Thượng hoàng Trần Minh Tông đã thân chinh thống lĩnh sáu quân đi tuần thú và đánh dẹp ở cõi Tây.

Sức mạnh và uy thế của quân đội nhà Trần khi ấy vang dội khắp vùng Kiềm Châu, Mật Châu. Cảm kích trước uy danh của vương triều, thế tử các nước Chiêm Thành, Chân Lạp, Xiêm cùng các tù trưởng bộ tộc thiểu số trong vùng đã tranh nhau đến đón rước, dâng sản vật địa phương. Riêng nghịch tặc tên Bổng u mê trốn chạy. Để khẳng định chủ quyền lãnh thổ, răn đe các thế lực có mưu đồ phản nghịch, giữ bình yên cho Nhân dân, Thượng hoàng Trần Minh Tông đã lệnh cho Phát vận sứ Nguyễn Trung Ngạn soạn văn và khắc trực tiếp vào vách núi đá Thành Nam (nay gọi là núi Trầm Hương, thuộc xã Con Cuông, tỉnh Nghệ An).

Trải qua gần 700 năm biến thiên của lịch sử và thời gian, Bia Ma Nhai kỷ công Thành Nam thời Trần vẫn tồn tại nguyên vẹn. Sự trường tồn này một phần nhờ vào cấu trúc tự nhiên độc đáo của vách đá: mặt văn bia có độ cong vát xuống, phía trên có tảng đá lớn và cây bụi nhô ra như một “mái hiên” che chắn nắng mưa, hai bên có vỉa đá nhô ra che chắn nắng gió để bảo vệ tấm bia qua sự khắc nghiệp của thời tiết.

Xét trên các phương diện lịch sử, văn học và nghệ thuật thư pháp, Bia Ma Nhai kỷ công Thành Nam thời Trần nắm giữ những giá trị đặc biệt độc nhất vô nhị:

- Hiện vật gốc, độc bản có niên đại sớm: Đây là một trong những tấm bia được viết trực tiếp trên vách đá cổ nhất miền Trung và được xác định là bia khắc trực tiếp trên vách đá (ma nhai) có niên đại cổ thứ hai tại Việt Nam hiện còn lưu giữ (chỉ sau bia ma nhai niên hiệu Kiến Gia thời Lý tại Ninh Bình). Thú vị hơn, nội dung khắc trên vách đá giúp các nhà khoa học đính chính lại một sai sót trong bộ chính sử Đại Việt sử ký toàn thư. Sách Đại Việt sử ký toàn thư chép sự kiện năm Giáp Tuất 1334: “Thượng hoàng tuần thú đạo Nghệ An, thân đi đánh Ai Lao. Lấy Nguyễn Trung ngạn làm Phát vận sứ Thanh Hoá, vận tải lương thực đi trước. Xa giá tới châu Kiềm, tiếng quân vang dội, Ai Lao nghe tin chạy trốn. Sai Trung Ngạn mài vách núi khắc chữ ghi công rồi về.” (bản dịch, 1993, tr. 122). Các tài liệu về sau cũng chép theo Đại Việt sử ký toàn thư nên có sự sai sót về niên đại năm 1335 thành 1334.

Bản rập khuôn nội dung Bia bằng mực son

- Tầm vóc vĩ đại và tư tưởng nhân văn sâu sắc: Dù chỉ vỏn vẹn 14 dòng với 155 chữ Hán, văn bia lại có kích thước bề mặt rất lớn (cao: 1,55m, rộng: 2,13m). Chữ được tạc sâu vào vách đá trắng, kích thước mỗi chữ to bằng bàn tay (đường kính trung bình 10,5cm), là một trong những văn bia có nét chữ lớn bậc nhất Việt Nam. Đặc biệt, áng văn tái hiện một cuộc viễn chinh bảo vệ bờ cõi nhưng không hề có cảnh chém giết, máu chảy đầu rơi, mà nhấn mạnh vào việc dùng "thanh thế", dùng "sĩ khí" để chinh phục địch, thể hiện rõ nét tư tưởng chính trị khôn khéo và tinh thần nhân văn thấm đẫm triết lý Phật giáo từ bi thời Trần.

- Áng văn chương mẫu mực và bút tích thư pháp độc đáo: Đây là một trong rất ít tác phẩm văn xuôi còn lại của Hoàng giáp Nguyễn Trung Ngạn. Văn phong hàm súc, chặt chẽ có thể nói mỗi từ, mỗi chữ dùng đều được cân nhắc thận trọng, để đặt vào đúng vị trí không thể thiếu cũng không thừa^([1]). Về mặt thư pháp, chữ viết trên bia theo thể hành thư rắn rỏi, uyển chuyển, nét chữ tiêu sái bay bổng nhưng vận bút vô cùng ổn định, ghi lại trọn vẹn khí độ hào sảng của một bậc đại trí.

- Hành trình bảo tồn và phát huy giá trị di sản trong kỷ nguyên mới: Với những giá trị tự thân quý hiếm, Bia Ma nhai kỷ công Thành Nam thời Trần đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng là Di tích lịch sử cấp Quốc gia từ năm 2011. Đến nay, niềm tự hào ấy như được nhân lên gấp bội khi văn bia chính thức được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật Quốc gia. Sự kiện này khẳng định vị thế của di sản trong kho tàng văn hóa dân tộc, đồng thời phản ánh sự quan tâm sâu sắc của các cấp chính quyền đối với công tác bảo vệ và gìn giữ di sản của cha ông.

Hang đá ngay dưới bia, hàng trăm năm nay, đồng bào các dân tộc xã Chi Khê đã lập bàn thờ tưởng nhớ công ơn các tướng sĩ đã hi sinh vì sự bình yên của biên cương

Bằng công nhận Bảo vật Quốc gia Bia Ma Nhai kỷ công Thành nam thời Trần

Tuy nhiên, việc đón nhận bằng công nhận Bảo vật Quốc gia cũng đặt ra nhiều yêu cầu và thách thức đối với Đảng bộ, chính quyền và Nhân dân địa phương trong công tác bảo vệ phát huy giá trị di sản. Để biến tiềm năng di sản văn hóa thành nguồn lực phát triển kinh tế - xã hội bền vững, địa phương cần tập trung vào một số định hướng cốt lõi:

- Tăng cường công tác bảo vệ và nghiên cứu khoa học: Tiếp tục phối hợp với các nhà khoa học, chuyên gia khảo cổ và ngành Hán Nôm để nghiên cứu sâu hơn về thác bản, bảo tồn nguyên trạng vách đá, ngăn ngừa các tác động tiêu cực từ thiên nhiên và con người đến mặt chữ vách đá trắng.

- Kết nối chuỗi du lịch lịch sử văn hóa - sinh thái tâm linh: Đưa di tích Bia Ma Nhai kỷ công Thành Nam thời Trần thành một di sản quan trọng trong tuyến du lịch miền Tây Nghệ An. Kết nối di tích lịch sử thời Trần này với các danh thắng tự nhiên như Vườn quốc gia Pù Mát, sông Giăng, thác Khe Kèm, Thẩm Nàng Màn và các di tích phụ cận như thành Trà Lân nhằm tạo ra một hành trình trải nghiệm đa dạng cho du khách.

- Đẩy mạnh giáo dục truyền thống và quảng bá: Ứng dụng công nghệ số để giới thiệu nội dung, dịch nghĩa của văn bia đến đông đảo công chúng và du khách thập phương. Biến không gian di tích thành "địa chỉ đỏ" để giáo dục lòng yêu nước, ý thức bảo vệ chủ quyền lãnh thổ, bồi đắp niềm tự hào dân tộc và bản sắc văn hóa Việt Nam cho thế hệ trẻ hôm nay và mai sau.

Gần bảy thế kỷ đã trôi qua, dòng Lam giang vẫn chảy, núi Trầm Hương vẫn uy nghi đứng đó. Những nét chữ khắc sâu vào đá núi của tiền nhân như một lời thề giữ nước đanh thép, một biểu tượng của hào khí Đông A vẫn sẽ tiếp tục tỏa sáng, đồng hành cùng người dân xứ Nghệ trên con đường hội nhập và phát triển vững bền.

Tài liệu tham khảo chính:

• Đại Việt sử ký toàn thư (Bản kỷ, quyển 7).
• Khâm định Việt sử thông giám cương mục (Quyển 9).
• Phan Văn Các (2002), "Về áng văn xuôi đặc sắc của Nguyễn Trung Ngạn", Thông báo Hán Nôm học.
• Nguyễn Sử (2017), Lịch sử thư pháp Việt Nam, Nxb Thế giới.
• Hồ sơ thuyết minh đề nghị công nhận Bảo vật Quốc gia - Ban quản lý Di tích Nghệ An.