(Ảnh minh họa)

Cả năm được Rằm tháng Bảy/Cả thảy được Rằm tháng Giêng. Đó là câu nói của dân gian thể hiện sự quan trọng của Rằm tháng Giêng trong đời sống văn hóa tinh thần của người dân Việt Nam nói chung và Nghệ An nói riêng. Tục lệ này không biết có từ bao giờ, chỉ biết là nó gắn liền với bao thế hệ, là dịp để mọi người tri ân các bậc tiên tổ, thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, “nhân sinh do tổ”, góp phần gắn kết các gia đình, họ hàng, dòng tộc, rộng ra là cộng đồng làng, xã, nâng cao ý thức về gìn giữ nề nếp, gia phong của các gia đình Việt.

Rằm tháng Giêng được tổ chức ở cả nhà thờ các dòng họ và các gia đình. Quy mô và cách thức tổ chức tùy điều kiện từng dòng họ, từng gia đình và phong tục của từng địa phương. Ở nhiều nơi còn lấy ngày Rằm tháng Giêng là ngày Tế Tổ nên việc tổ chức càng long trọng.

Lễ tế Tổ rằm tháng Giêng của một dòng họ ở Nghệ An

Đối với tế lễ tại nhà thờ họ: Kinh phí tổ chức thường lấy từ quỹ đóng góp của con cháu nhưng cũng có nơi đóng góp theo đinh (con trai trong gia đình). Việc sắm sửa lễ vật giao cho “thủ bút” hoặc “câu đương” (người được Hội đồng gia tộc cắt cử để lo việc tế lễ của dòng họ trong một nhiệm kỳ) lo liệu. Lễ tiên thường tại các vùng, miền cũng có sự khác nhau, có nơi không cúng lễ vật hoặc chỉ cúng hoa quả, có nơi lại cúng cỗ xôi gà... nhưng có một điểm chung là phải đảm bảo nhang, đèn thắp sáng cả đêm, không để bị gián đoạn. Nhiệm vụ này tộc trưởng phải đảm nhiệm (ngày nay có nhiều dòng họ phân công cho các thành viên Hội đồng gia tộc nhưng cũng không thể thiếu Tộc trưởng). Lễ Đại tế được thực hiện từ khoảng từ 8-9 giờ sáng hôm sau.

Với các gia đình muốn dâng cỗ riêng phải đăng kí với Hội đồng gia tộc để Hội đồng có sự chủ động, sắp xếp hợp lý. Ở nhiều nơi vẫn giữ được tục lệ gánh xôi gà về nhà thờ họ, đặc biệt là vùng Yên Thành, Thanh Chương cũ...Từ tờ mờ sáng, khắp các đường làng, thôn xóm đã vâng lên tiếng cười nói, tiếng gánh kẽo kẹt của các gia đình tiến về nhà thờ. Ai cũng mong muốn đi sớm để có vị trí “đẹp” đặt lễ trên các ban thờ. Nhiều mâm xôi gà được trang trí đẹp mắt, “thế” của gà tạo dáng công phu, tỷ mỉ, đẹp mắt, chứa đựng trong đó nhiều hy vọng, ước mong của con cháu về tương lai.

Các cỗ xôi gà được trang trí đẹp mắt dâng cúng tổ tiên tại nhà thờ ngày Rằm tháng Giêng.

Sau khi tế xong, đợi hương cháy 2/3 mới hạ lễ vật xuống, vàng mã đem đốt, các lễ vật còn lại đem chia nhỏ, mọi người cùng thụ lộc tại nhà thờ hoặc mang về (đối với các gia đình mang lễ đi).

Ở một số nơi, dòng họ còn tổ chức Lễ cúng sinh sau khi làm xong lễ Đại tế. Đối tượng cúng sinh là những người chết sớm, tảo sinh, tảo lạc. Lễ vật bao gồm: hoa quả, mía, bánh đa, cháo...Lễ vật cũng được bài trí trên mâm và đặt vào một chỗ ở ngoài trời. Cúng xong, cháo rải quanh nhà thờ, các lễ vật còn lại chia cho con cháu trong dòng họ, ưu tiên trẻ con.

Về việc cúng tế tại tư gia: Thông thường, các gia đình thường cắt cử những người đàn ông vào tham gia lễ tế tại nhà thờ họ, còn phụ nữ ở nhà lo chuẩn bị mâm cỗ để kịp giờ cúng. Mâm cỗ của các gia đình dâng lên tổ tiên khi nào cũng phải sau khi tế lễ tại nhà thờ kết thúc, không được cúng trước nhà thờ. Bởi vậy, giờ cúng tại các gia đình thường sau 10 giờ trưa.

Việc cúng tế tại các gia đình cũng có quy định rõ ràng: con trai trưởng tổ chức vào buổi trưa, con thứ tổ chức vào buổi chiều. Trưa 15, các gia đình con thứ tập trung, quây quần tại nhà con trai trưởng, cùng nhau thực hiện các nghi lễ và ăn uống.

Như vậy, dù hoàn cảnh xã hội có nhiều đổi thay nhưng Rằm tháng Giêng vẫn luôn là một dấu mốc quan trọng trong tâm thức của mọi người dân, nhất là những người con xa quê. Có những người không thể sắp xếp về Tết Nguyên đán, họ sẽ chọn ngày Rằm tháng Giêng để trở về đoàn tụ cùng gia đình. Đó là nét đẹp truyền thống, là niềm tự hào của mỗi người dân Việt Nam trong thời đại công nghệ, khi mà các giá trị văn hóa truyền thống đều có nguy cơ bị mai một, thậm chí là xóa sổ trước sự xâm nhập ồ ạt của văn hóa ngoại lai./.