Tết Đoan Ngọ còn được gọi là Tết Đoan Dương hay Tết diệt sâu bọ, được tổ chức vào ngày 5 tháng 5 âm lịch. Theo quan niệm dân gian, vào ngày này thực hiện một nghi thức sẽ đặc biệt hiệu quả, trong đó có nhuộm móng tay, móng chân.

Tết Đoan Ngọ thực chất là một phong tục lễ tết Á Đông và gắn liền với quan niệm về sự tuần hoàn của thời tiết trong năm. Dù khởi đầu của nó là sự du nhập từ Trung Hoa nhưng sang Việt Nam, nó đã bị biến thể, được Nhân dân ta Việt hóa, từ chỗ kỷ niệm một sự kiện thành lễ để tri ân tổ tiên, tri ân các bậc sinh thành, thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn” với nhiều tục lệ, trong đó có tục nhuộm móng tay, móng chân. Đây là tục lệ cổ xưa, phổ biến ở các vùng đồng bằng ven biển, nhất là ở khu vực Quỳnh Lưu, Diễn Châu cũ, được bắt nguồn từ quan niệm “vạn vật hữu linh” của cư dân nông nghiệp Á Đông nói chung và Nghệ An nói riêng.

Lúc bấy giờ, khi cuộc sống có nhiều bất trắc, thiên tai, dịch bệnh..., người ta nghĩ ngay đến nguyên nhân là do quỷ, thần trách phạt. Bởi vậy, họ phải cầu xin sự phù trợ của thần linh hoặc nghĩ cách xua đuổi tà ma, để mong có được cuộc sống bình yên, khỏe mạnh. Và nhuộm móng tay, móng chân màu đỏ là một trong những phương thức họ nghĩ ra để xua đuổi ma quỷ. Dân gian cho rằng màu đỏ là màu sắc tượng trưng cho lửa, là khắc tinh của ma quỷ. Thời điểm thực hiện nghi thức này hiệu quả nhất được cho là vào tối mùng 4 tháng 5 âm lịch - lúc ma quỷ hoạt động mạnh nhất. Nếu như ở khu vực Diễn Bích, Diễn Kim, Diễn Vạn… huyện Diễn Châu cũ, tục nhuộm móng tay chỉ dành cho trẻ em từ 10 tuổi trở xuống bởi theo họ, đây là đối tượng dễ bị ma quỷ càn quấy, thì ở một số vùng thuộc huyện Quỳnh Lưu cũ, đặc biệt là Quỳnh Giang (nay là xã Quỳnh Lưu), lại không phân biệt người lớn hay trẻ nhỏ, ngoài nhuộm móng tay, họ còn nhuộm cả hai ngón chân cái.

Hình ảnh một gia đình sơn móng tay ở xã Diễn Bích cũ (nay là xã Diễn Châu)

Nguyên liệu quan trọng nhất để thực hiện tục lệ này đó là lá cây quao (còn gọi là lá móng tay), thường mọc ở dọc bờ ao. Người dân đem về giã nhỏ, rịt vào móng tay và hai ngón chân cái, lấy lá vông hoặc lá cà quấn bên ngoài móng, rưới nước muối cà lên (ở Quỳnh Lưu cũ) hoặc nhúng ngón tay đã được quấn vào nước mắm (ở Diễn Châu cũ), để qua đêm, sáng hôm sau mới tháo lớp phía ngoài. Hiện nay, mặc dù hoàn cảnh xã hội đã thay đổi, nhiều phong tục mới được du nhập nhưng ở một số địa phương của hai huyện vẫn duy trì tục lệ này, với sự tham gia của đông đảo mọi tầng lớp như một hình thức để bảo lưu phong tục truyền thống của cha ông.

Cây quao - nguyên liệu để nhuộm móng tay, chân

Ngoài nhuộm móng tay, móng chân, hiện nay, ở hai địa phương này còn lưu giữ được một số phong tục độc đáo khác, thực hiện vào đúng Chính ngọ - 12 giờ trưa giống như một phương thức gửi thông điệp vào thế giới tâm linh như hái lúa “trần mệ” (“trần” là tràn, đầy; “mệ” là to, lớn) - bông lúa được hái về lúc 12 giờ trưa với niềm tin mùa màng bội thu, thóc lúa đầy nhà; hái cây chìa vôi buộc ngang lưng, với niềm tin sẽ không bị đau lưng; hái hoa vừng nuốt, sẽ sáng mắt; hái các loại lá như lạc tiên, vông… về nấu thành nước chè để uống (dân nhiều nơi gọi đây là chè mùng 5) sẽ mạnh khỏe; hái lá ngải cứu, lá chanh, khuynh diệp, sả… tắm sẽ thơm tho, ít ốm đau, bệnh tật…

Hiện nay, Tết Đoan Ngọ vẫn được xem là kì lễ truyền thống quan trọng hàng năm, là dịp để con cháu quây quần tụ họp bên ông bà, cha mẹ. Điều đặc biệt, một số tục lệ tưởng chừng như dễ bị mai một, “không có đất dụng võ” ở thời kỳ công nghệ số, lại được giữ gìn và phát huy một cách mạnh mẽ như nhuộm móng tay, móng chân. Điều này càng làm cho chúng ta thêm tin tưởng về sức sống mãnh liệt của những tục lệ mang màu sắc dân gian. Bởi suy cho cùng, cốt lõi của những tục lệ ấy đều mang giá trị nhân văn sâu sắc, góp phần thắt chặt tình đoàn kết trong mỗi gia đình, trong cộng đồng dân cư, rộng ra là toàn xã hội./.